• بە قورئان یان ناوە پیرۆزەکانی خودا و سیفەتەکانی، یان دوعای ڕاستی پێغەمبەر ﷺ بێت.
• بە زمانی عەرەبی یان بە واتایەکی تێگەیشتراو بێت.
• باوەڕبوون کە ڕوقیا خۆی کاری نییە، بەڵکو خودا شیفا دەبەخشێت.

💡 ئەگەر ئەم سێ مەرجە بوون، ڕوقیا دروست و بەرەکەتدارە.

تەواوترین شێواز بەپێی سوننەت، لەگەڵ دەقی هەر بەشێک لە جێی خۆیدا:

١. ئامادەکاری

دەستنوێژ بگرە، نییەتی پاک، دڵێکی پڕ لە باوەڕ و تەوەکول بەسەر خودا، بە هێمنی.

٢. دەستپێک (تەعەووز و بەسمەلە)

بە حەمد و ستایشی خودا و سەلات بۆ پێغەمبەر ﷺ، پاشان بیڵێ:

أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ · بِسْمِ اللَّهِ

٣. سوورەتی الفاتحة

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ ۝ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ ۝ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ ۝ مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ ۝ إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ ۝ اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ ۝ صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ ۝ آمِين

٤. سەرەتای سوورەتی البقرة (١–٥)

الم ۝ ذَٰلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ ۛ فِيهِ ۛ هُدًى لِّلْمُتَّقِينَ ۝ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنفِقُونَ ۝ وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنزِلَ مِن قَبْلِكَ وَبِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ ۝ أُولَٰئِكَ عَلَىٰ هُدًى مِّن رَّبِّهِمْ ۖ وَأُولَٰئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ۝

٥. آية الكرسي (البقرة ٢٥٥)

اللَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ ۚ لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌ ۚ لَّهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ ۗ مَن ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِندَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ ۚ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ ۖ وَلَا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِّنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِمَا شَاءَ ۚ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ ۖ وَلَا يَئُودُهُ حِفْظُهُمَا ۚ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ ۝

٦. کۆتایی سوورەتی البقرة (٢٨٥–٢٨٦)

آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنزِلَ إِلَيْهِ مِن رَّبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ ۚ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِّن رُّسُلِهِ ۚ وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا ۖ غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ ۝ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا ۚ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ ۗ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِن نَّسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا ۚ رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِن قَبْلِنَا ۚ رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ ۖ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا ۚ أَنتَ مَوْلَانَا فَانصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ ۝

٧. سوورەتی الإخلاص (٣ جار)

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ ۝ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ ۝ اللَّهُ الصَّمَدُ ۝ لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ ۝ وَلَمْ يَكُن لَّهُ كُفُوًا أَحَدٌ ۝

٨. سوورەتی الفلق (٣ جار)

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ ۝ قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ ۝ مِن شَرِّ مَا خَلَقَ ۝ وَمِن شَرِّ غَاسِقٍ إِذَا وَقَبَ ۝ وَمِن شَرِّ النَّفَّاثَاتِ فِي الْعُقَدِ ۝ وَمِن شَرِّ حَاسِدٍ إِذَا حَسَدَ ۝

٩. سوورەتی الناس (٣ جار)

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ ۝ قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ ۝ مَلِكِ النَّاسِ ۝ إِلَٰهِ النَّاسِ ۝ مِن شَرِّ الْوَسْوَاسِ الْخَنَّاسِ ۝ الَّذِي يُوَسْوِسُ فِي صُدُورِ النَّاسِ ۝ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ ۝

١٠. آيات الشفاء (ئایەتەکانی شیفا)

وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُّؤْمِنِينَ ‏(التوبة ١٤)

وَشِفَاءٌ لِّمَا فِي الصُّدُورِ ‏(يونس ٥٧)

فِيهِ شِفَاءٌ لِّلنَّاسِ ‏(النحل ٦٩)

وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِّلْمُؤْمِنِينَ ‏(الإسراء ٨٢)

وَإِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ ‏(الشعراء ٨٠)

قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدًى وَشِفَاءٌ ‏(فصلت ٤٤)

١١. فوو (نەفس)

دەستەکانت کۆبکەرەوە، فوویەکی نەرم لەگەڵ کەمێک تف لێیان بکە، پاشان بەسەر ڕوو و سەر و جەستە و شوێنی ئازاردا بیانهێنە.

١٢. دوعاکانی ڕوقیای پێغەمبەر ﷺ

أَعُوذُ بِكَلِمَاتِ اللَّهِ التَّامَّاتِ مِنْ شَرِّ مَا خَلَقَ ‏(٣ مرات)

بِسْمِ اللَّهِ أَرْقِيكَ، مِنْ كُلِّ شَيْءٍ يُؤْذِيكَ، مِنْ شَرِّ كُلِّ نَفْسٍ أَوْ عَيْنٍ حَاسِدٍ، اللَّهُ يَشْفِيكَ، بِسْمِ اللَّهِ أَرْقِيكَ

أَذْهِبِ الْبَأْسَ رَبَّ النَّاسِ، وَاشْفِ أَنْتَ الشَّافِي، لَا شِفَاءَ إِلَّا شِفَاؤُكَ، شِفَاءً لَا يُغَادِرُ سَقَمًا

أَعُوذُ بِكَلِمَاتِ اللَّهِ التَّامَّاتِ مِنْ كُلِّ شَيْطَانٍ وَهَامَّةٍ، وَمِنْ كُلِّ عَيْنٍ لَامَّةٍ

١٣. بۆ شوێنی ئازار

دەستت لەسەر شوێنە ئازارەکە دابنێ و بیڵێ:

بِسْمِ اللَّهِ ‏(٣ مرات) — أَعُوذُ بِاللَّهِ وَقُدْرَتِهِ مِنْ شَرِّ مَا أَجِدُ وَأُحَاذِرُ ‏(٧ مرات)

١٤. ئاو و زەیت

دەکرێت ئایەتەکان بخوێنیتە سەر ئاو (بەتایبەت زەمزەم) یان زەیتی زەیتوون، پاشان لێی بخۆرەوە یان خۆتی پێبشۆی.

١٥. دووبارەکردنەوە و کۆتایی

٣ یان ٧ جار دووبارەی بکەرەوە، بەیانی و ئێواران، بەردەوام و بە سەبر. لە کۆتاییدا بە دوعا و سوپاس و تەوەکول، متمانەت بە خودا بێت کە شیفا دەبەخشێت. بۆ خۆت یان کەسی تر دروستە.

نیشانەکان: گۆڕانی لەناکاو لە پەیوەندی هاوسەران، بەند بوونی هاوسەرگیری یان ڕزق، نەخۆشی کە پزیشک نەیدۆزێتەوە، خەونی ناخۆش و دووبارە، بێزاری لەناکاو لە هاوسەر/خێزان.

چارەسەر: هەمان ڕوقیا بخوێنە، بەتایبەت آية الكرسي، کۆتایی بەقەرە، و ٣ قول. لەگەڵ ئایەتەکانی هەڵوەشاندنەوەی سیحر:

فَوَقَعَ الْحَقُّ وَبَطَلَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ ‏(الأعراف ١١٨)

مَا جِئْتُم بِهِ السِّحْرُ ۖ إِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ ۖ إِنَّ اللَّهَ لَا يُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِينَ ‏(يونس ٨١)

وَلَا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتَىٰ ‏(طه ٦٩)

بیخوێنە بەسەر ئاو یان زەیتی زەیتوون و لێی بخۆرەوە/خۆتی پێبشۆ، بەردەوام و بە سەبر، لەگەڵ نوێژ و پارێزەری.

نیشانەکان: فێبوون/کۆمابوون، قسەکردن بە دەنگێکی نامۆ، بێزاری زۆر لە بیستنی قورئان، خەوی زۆر یان بێخەوی، توڕەیی و جوڵەی ناڕێک.

چارەسەر: ڕوقیاکە بە دەنگی بەرز بخوێنە (آية الكرسي، کۆتایی بەقەرە، الصافات ١–١٠، الدخان ٤٣–٥٦)، دەستت لەسەر سەری کەسەکە دابنێ. باشترە کەسێکی خواناس و پابەندی ڕوقیا بکات. متمانە بە خودا، بەبێ ترس.

نیشانەکان: شەکی زۆر لە باوەڕ یان دەستنوێژ یان نوێژ، بیری خراپی ناخواستراو کە دێن و دەڕۆن.

چارەسەر:

• پەنا ببە بەر خودا: أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ و گوێی پێمەدە — وەسوەسە بە گوێنەدان لاواز دەبێت.
• ئەگەر شەکی لە باوەڕ هات، بڵێ آمَنْتُ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ و بەردەوامبە.
• المعوذات و آية الكرسي بەردەوام بخوێنە، خۆت بە زیکر مژووڵ بکە، لەسەر شەکەکە کارمەکە.

• باوەڕی تەواوت هەبێت کە شیفا تەنها لە خوداوەیە.
• ⚠️ خۆت بپارێزە لە فاڵچی و جادووگەر و ئەوانەی داوای ناوی دایک یان شتی نامۆ دەکەن یان تڵسم دەنووسن — ئەوە حەرام و شیرکە.
• بەردەوامبە و سەبر بکە، لەگەڵ گرتنی هۆکاری چارەسەری پزیشکیش.
• پارێزەری بەیانی و ئێواران بخوێنە بۆ پاراستنی ڕۆژانە.

• ماندووبوون و سستی و بێزاری بەردەوام بەبێ هۆکاری ڕوون.
• سەرئێشە، ژان لە جەستە، گەرمی یان ساردی لەناکاو، ئارەقەی زۆر.
• گۆڕانی خوو، خەمۆکی، بێزاری لە عیبادەت و دوورکەوتنەوە لێی.
• نەمانی ئارەزووی خواردن، بێخەوی یان خەوی زۆر، لێدانی دڵ.

ℹ️ دڵنیابوون تەنها بە ڕوقیا و پەنابردنە بەر خودایە، نەک بۆ فاڵچی.

ئایەت و دوعاکان بخوێنە و فوو بکە (وەک بەشی «ڕوقیەکردن»): الفاتحة، آية الكرسي، الإخلاص، الفلق، الناس، پاشان ئەم دوعایە بۆ عەین:

بِسْمِ اللَّهِ أَرْقِيكَ، مِنْ كُلِّ شَيْءٍ يُؤْذِيكَ، مِنْ شَرِّ كُلِّ نَفْسٍ أَوْ عَيْنٍ حَاسِدٍ، اللَّهُ يَشْفِيكَ، بِسْمِ اللَّهِ أَرْقِيكَ

ئەگەر بزانرێت کێ عەینی داوە، سوننەتە داوای لێبکرێت دەستنوێژ بگرێت یان لە ئاوێک خۆی بشوات، پاشان ئەو ئاوە بەسەر کەسە عەین‌لێدراوەکە بکرێت (لە پشتەوە). ئەمە لە حەدیسی سەهل بن حونەیف هاتووە.

• کاتێک شتێکت پێ خۆش بوو، بڵێ مَا شَاءَ اللَّهُ، لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ و بەرەکەت داوا بکە: اللَّهُمَّ بَارِكْ.
• ئەزکاری بەیانی و ئێواران، آية الكرسي و المعوذات (الإخلاص · الفلق · الناس ٣ جار) بەردەوام بخوێنە.
• بۆ پاراستنی منداڵان: أُعِيذُكُمَا بِكَلِمَاتِ اللَّهِ التَّامَّةِ، مِنْ كُلِّ شَيْطَانٍ وَهَامَّةٍ، وَمِنْ كُلِّ عَيْنٍ لَامَّةٍ.

• باوەڕی تەواوت هەبێت کە شیفا تەنها لە خوداوەیە.
• ⚠️ خۆت بپارێزە لە فاڵچی و جادووگەر و ئەوانەی داوای شتی نامۆ دەکەن — ئەوە حەرام و شیرکە.
• سەبر و بەردەوامی بکە، لەگەڵ گرتنی هۆکاری چارەسەری پزیشکیش.

کاتێک کوڕی پێغەمبەر ﷺ مرد، عاص بن وائل و هەندێک لە موشریکەکان بە «أبتر» (بێ‌نەوە/بڕاو) ناویانبرد. خودا ئەم سورەتەی دابەزاند و «الكوثر» (خێری زۆر و ڕووباری بەهەشت)ی پێبەخشی، و ئەوەی سووکایەتی پێکرد بە «أبتر» ناساند.

إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ

کاتێک پێغەمبەر ﷺ لەسەر کێوی الصفا قوڕەیشی بانگکرد بۆ ئیسلام، ئەبو لەهەب گوتی: «تبًّا لك» (لەناوچوونت بۆ). خودا ئەم سورەتەی دابەزاند دژی ئەبو لەهەب و ژنەکەی (حەڵگری دار).

موشریکەکان گوتیان: «باسی ڕەچەڵەکی پەروەردگارت بۆ بکە.» خودا «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ»ی دابەزاند بۆ ناساندنی تەواوی تەوحید — خودا یەکە و بێهاوتایە.

چەند ڕۆژێک وەحی وەستا، موشریکەکان گوتیان: «پەروەردگارەکەی بەجێی هێشتووە.» خودا ئەم سورەتەی دابەزاند بۆ دڵنەوایی پێغەمبەر ﷺ.

مَا وَدَّعَكَ رَبُّكَ وَمَا قَلَىٰ

پێغەمبەر ﷺ قسەی لەگەڵ گەورەکانی قوڕەیش دەکرد بۆ ئیسلام، عەبدوللای کوڕی ئوممە مەکتوم (کابرایەکی کوێر) هات و پرسیاری کرد؛ پێغەمبەر ﷺ ڕووی گرژکرد. خودا ئەم ئایەتانەی دابەزاند بۆ ڕێنمایی و گرنگیدان بە داواکاری چاکە.

منافیقەکان بوختانیان بۆ عائیشە ﷵ (هاوسەری پێغەمبەر ﷺ) هەڵبەست. خودا بە وەحی پاکی ڕاگەیاند و بوختانکەرانی ڕیسواکرد.

خەولە کچی ثەعلەبە گلەیی لە مێردەکەی کرد کە «ظیهار»ی کردبوو (بە حەرامی ناساندبوو). خودا گوێی لێبوو و ئەم ئایەتەی دابەزاند.

قَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّتِي تُجَادِلُكَ فِي زَوْجِهَا

هاوەڵان پرسیاریان کرد: «پەروەردگارمان نزیکە یان دوور، بۆ ئەوەی چۆن دوعا بکەین؟» خودا ئەم ئایەتەی دابەزاند.

وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ

مەیخواردنەوە بە قۆناغ حەرام کرا: سەرەتا باسی زیانەکەی، پاشان قەدەغەی نزیکبوونەوەی لە نوێژدا، تا کۆتایی بەتەواوی حەرام کرا بەم ئایەتە.

فَهَلْ أَنتُم مُّنتَهُونَ

لە غەزای ئوحود پێغەمبەر ﷺ برینداربوو و ویستی نەفرین لە هەندێک لە قوڕەیش بکات. خودا ئەم ئایەتەی دابەزاند بۆ ئەوەی بزانێت بڕیار هەر بۆ خودایە.

لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ

ئەبرەهە بە سوپای فیلەکانەوە هێرشی کردە سەر کەعبە بۆ ڕووخاندنی. خودا بە باڵندەی «أبابيل» و بەردی «سجّيل» سوپاکەی لەناوبرد — ساڵی لەدایکبوونی پێغەمبەر ﷺ.

دەربارەی ئەنسارێک کە دەیویست بە زۆر منداڵەکانی بکاتە موسڵمان. خودا ئەم ئایەتەی دابەزاند: زۆرلێکردن نییە لە دیندا، چونکە ڕێگای ڕاست لە گومڕایی جیابووەتەوە.

پێغەمبەر ﷺ نزیکەی ١٦ مانگ ڕووی لە «بەیت المقدس» دەکرد لە نوێژدا، بەڵام حەزی دەکرد ڕوو لە کەعبە بکات. کاتێک لە مزگەوتی «بەنی سەلیمە» لە ناوەڕاستی نوێژدا بوو، فەرمانی خودا هات و ڕووی گۆڕی بۆ کەعبە، بۆیە ئەو مزگەوتە پێی دەوترێت «مزگەوتی دوو قیبلە». جولەکە و موشریکەکان گلەییان کرد، خودا ئەم ئایەتەی دابەزاند.

فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ

هاوەڵان پرسیاریان کرد بۆچی مانگ بچووک دەبێت و گەورە دەبێت (هلال). خودا وەڵامیدایەوە کە مانگەکان کاتناسن بۆ خەڵک و بۆ حەج — واتە مەبەست لە پرسیارەکە قازانجی زانستی و شەرعییە، نەک تەنها شێوەی سروشتی.

قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ

هاوەڵان پرسیاریان لە مەی و قومار کرد. خودا ئەم ئایەتەی دابەزاند کە یەکەم هەنگاوە بۆ حەرامکردن: «لە هەردووکیاندا گوناهێکی گەورە هەیە و هەندێک سوود بۆ خەڵک، بەڵام گوناهەکەیان لە سوودەکەیان گەورەترە.» دواتر بە قۆناغ بەتەواوی حەرام کران.

لە کۆبوونەوەیەکدا کەسێک بە سەرخۆشی پێشنوێژی کرد و لە خوێندنەوەدا هەڵەی کرد. خودا ئەم ئایەتەی دابەزاند: «لە نوێژ نزیک مەبنەوە کاتێک سەرخۆشن، تا بزانن چی دەڵێن» — قۆناغی دووەم پێش حەرامکردنی تەواو.

دەربارەی شەهیدانی ئوحود و بەدر، کە خەڵک واگومانی دەکرد مردوون. خودا ڕوونیکردەوە کە ئەوان زیندوون لای پەروەردگاریان و ڕزق دەدرێن، بۆ هاندانی موئمینان لەسەر جیهاد و شەهادەت.

أَحْيَاءٌ عِندَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ

بێوەژنی سەعد بن الربیع لەگەڵ دوو کچەکەی هات بۆ لای پێغەمبەر ﷺ و گوتی: باوکیان لە ئوحود شەهید بوو، بەڵام مامیان هەموو ماڵەکەی برد و هیچی بۆ کچەکان نەهێشتەوە. خودا ئایەتەکانی میراتی دابەزاند و بەشی کوڕ و کچ و باوان دیاریکرد.

کاتێک ئایەتی فەزڵی جیهادگەران بەسەر دانیشتووان دابەزی، عەبدوللای کوڕی ئوممە مەکتومی کوێر گوتی: «من بیانووم هەیە (کوێرم).» خودا وشەی «غَيْرِ أُولِي الضَّرَرِ» (جگە لە خاوەن بیانوو)ی دابەزاند بۆ ڕوونکردنەوە.

ئەم ئایەتە لە ڕۆژی عەرەفە، ڕۆژی هەینی، لە حەجی ماڵئاواییدا دابەزی. جولەکەیەک بە عومەر ﷵ گوت: «ئەگەر ئەم ئایەتە بۆ ئێمە دابەزیبووایە، ئەو ڕۆژەمان بە جەژن دەگرت.» عومەر گوتی: دەزانم لە کوێ و کەی دابەزی.

الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ

لە سەفەرێکدا گەردنبەندی عائیشە ﷵ ونبوو، سوپا لە شوێنێک ماوەوە کە ئاوی تێدا نەبوو بۆ دەستنوێژ. خودا ئایەتی تەیەموم (دەستنوێژ بە خۆڵی پاک)ی دابەزاند — ئاسانکارییەک لە دین.

کاتێک ئەبو تالیب (مامی پێغەمبەر ﷺ) لەسەر کوفر مرد، پێغەمبەر ﷺ ویستی داوای لێخۆشبوونی بۆ بکات. خودا ئەم ئایەتەی دابەزاند کە دروست نییە داوای لێخۆشبوون بۆ موشریک بکرێت، هەرچەندە خزمیش بێت.

موشریکەکان عەمار بن یاسریان ئەشکەنجە دا تا وشەی کوفری گوت، بەڵام دڵی پڕ لە ئیمان بوو. دڵگران بوو، پێغەمبەر ﷺ فەرمووی: «ئەگەر دووبارە کردیان، دووبارەی بکەرەوە.» خودا ئایەتی «إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمَانِ»ی دابەزاند.

هلال بن ئومەییە ژنەکەی بە زینا تۆمەتبار کرد بەبێ چوار شایەت. خودا شێوازی «لیعان»ی دابەزاند — سوێندخواردنی چوارجارەی ژن و مێرد و نەفرینخواستن، بۆ چارەسەری کێشەکە بێ سزای قەذف.

زەید بن حاریثە (کوڕی هەڵگیراوی پێغەمبەر ﷺ) زەینەبی تەڵاقدا. خودا فەرمانی دا پێغەمبەر ﷺ زەینەب مارە بکات، بۆ لابردنی ئەو باوەڕە جاهیلییەی کە هەڵگیراو وەک کوڕی ڕاستەقینە دەبینرا. بۆیە هاتووە: «محمد باوکی هیچ پیاوێک نییە، بەڵکو ڕەسوڵی خودا و کۆتایی پێغەمبەرانە.»

پێش فەتحی مەککە، حاطب بە نهێنی نامەیەکی بۆ قوڕەیش نارد و هەواڵی هێرشەکەی پێدان (بۆ پاراستنی خێزانەکەی لە مەککە). خودا ئاشکرای کرد و ئەم ئایەتەی دابەزاند کە دوژمنی خودا و خۆتان مەکەنە دۆست و نهێنیان پێمەڵێن.

لە غەزوەیەکدا عەبدوللای کوڕی ئوبەی (سەرۆکی منافیقەکان) گوتی: «ئەگەر گەڕاینەوە مەدینە، بەڕێزەکان بێڕێزەکان (واتە پێغەمبەر ﷺ و هاوەڵانی) دەردەکەن.» خودا ئەم سورەتەی دابەزاند و درۆ و دووڕوویی منافیقەکانی ئاشکراکرد.

پێغەمبەر ﷺ شتێکی حەڵاڵی لەسەر خۆی حەرام کرد (هەنگوین یان بابەتێک) بۆ ڕازیکردنی هەندێک لە هاوسەرەکانی. خودا ئەم ئایەتەی دابەزاند: «بۆچی ئەوەی خودا بۆی حەڵاڵ کردوویت حەرام دەکەیت؟» — لەگەڵ ڕێنمایی بۆ چارەسەری کێشەی خێزانی.

موشریکەکانی قوڕەیش پێشنیاریان کرد: «ساڵێک تۆ خواکانی ئێمە بپەرستە و ساڵێک ئێمە خودای تۆ دەپەرستین.» خودا ئەم سورەتەی دابەزاند بۆ ڕەتکردنەوەی تەواوی هەر ئاڵوگۆڕێک لە عەقیدەدا: «دینی خۆتان بۆ خۆتان و دینی من بۆ من.»

کاتێک ئەم سورەتە دابەزی (سەرکەوتن و فەتحی مەککە)، ئیبن عەباس ﷵ تێیگەیشت کە نیشانەی نزیکبوونەوەی وەفاتی پێغەمبەر ﷺە — چونکە کارەکەی تەواو بووە. بۆیە فەرمانی تەسبیح و ئیستغفار هاتووە بۆ کۆتایی ژیان.

دەربارەی ئەوانەی ژنی داوێنپاک بە زینا تۆمەتبار دەکەن بەبێ چوار شایەت — سزاکەیان هەشتا قامچییە و شایەتییان قبووڵ ناکرێت، بۆ پاراستنی ئابڕووی خەڵک لە بوختان.

ئەم دوو ئایەتە لە شەوی ئیسرا و معراجدا لە گەنجینەیەکی ژێری عەرش بۆ پێغەمبەر ﷺ دیاری کران. فەرمووی: «ئەوەی بە شەو ئەم دوو ئایەتە بخوێنێتەوە، بەسیانە» (بۆ پاراستن). تێیدا باوەڕی موئمینان و دوعای لێخۆشبوون هەیە.

لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا

شاندی گاورەکانی نەجران لەگەڵ پێغەمبەر ﷺ لەسەر عیسا ﷵ مشتومڕیان کرد. خودا فەرمانی دا بانگیان بکات بۆ «مباهلة» (نەفرینخواستن لەسەر درۆزن). پێغەمبەر ﷺ لەگەڵ عەلی و فاتیمە و حەسەن و حوسێن هات، بەڵام گاورەکان ترسان و ڕازی نەبوون — ئەمە بەڵگەی ڕاستی بوو.

خودا فەرمانی دا پێغەمبەر ﷺ هەموو ئەوەی دابەزیوە بگەیەنێت بەبێ ترس، و بەڵێنی پاراستنی پێدا لە خەڵک: «واللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ.» دوای ئەم ئایەتە پێغەمبەر ﷺ پاسەوانەکانی نەهێشت، چونکە خودا پاسەوانی بوو.

گەورەکانی قوڕەیش داوایان کرد پێغەمبەر ﷺ هەژارانی هاوەڵ (وەک بیلال و سوهەیب) دووربخاتەوە تا لەگەڵیان دابنیشن. خودا ئەم ئایەتەی دابەزاند: ئەوانەی بەیانی و ئێواران پەروەردگاریان دەپەرستن مەدەرکە — نرخی مرۆڤ بە ئیمانە نەک ماڵ.

لە جاهیلیەتدا هەندێک بە ڕووتی تاوافیان دەکرد. خودا ئەم ئایەتەی دابەزاند: «جل و جوانی خۆتان لەبەرکەن لای هەر مزگەوتێک» — ڕێزگرتن لە پەرستن و پاراستنی ئابڕوو.

کەعب بن مالک و دوو هاوەڵەکەی تر بەبێ بیانوو لە غەزای تەبووک نەچوون. پێغەمبەر ﷺ فەرمانی دا خەڵک قسەیان لەگەڵ نەکەن ٥٠ شەو، تا خودا تۆبەیان قبووڵ کرد. ئەمە نموونەی ڕاستگۆیی و سەبرە.

پیاوێک گوناهێکی کرد (ماچی ژنێکی نامەحرەم) و بە پەشیمانییەوە هات بۆ لای پێغەمبەر ﷺ. خودا ئەم ئایەتەی دابەزاند: «چاکەکان خراپەکان دەسڕنەوە.» پیاوەکە پرسی: تەنها بۆ من؟ فەرمووی: بۆ هەموو ئوممەتەکەم.

موسڵمانان لە مەککە زۆر ئازار درابوون بەبێ مۆڵەتی بەرگری. دوای کۆچ بۆ مەدینە، ئەم ئایەتە یەکەم مۆڵەتی جیهاد بوو: «مۆڵەت درا بەوانەی دەجەنگێنرێن، چونکە ستەمیان لێکراوە.»

دەربارەی ئەوانەی هاوبەش بۆ خودا داناون یان کوشتنی ناحەقیان کردووە. کاتێک وەحشی (بکوژی حەمزە) موسڵمان بوو، ترسا لە لێخۆشبوون؛ خودا ئایەتی دواتری دابەزاند کە تۆبەی ڕاست هەموو گوناهێک دەسڕێتەوە.

خودا فەرمانی دا: «خزمە نزیکەکانت ئاگاداربکەوە.» پێغەمبەر ﷺ چووە سەر کێوی الصفا و قوڕەیشی بانگکرد، پرسی: ئەگەر بمگوتایە سوپایەک لە پشتی ئەم کێوەوەیە، باوەڕتان دەکرد؟ گوتیان: بەڵێ. فەرمووی: من ئاگادارکەرەوەم لە سزایەکی گەورە.

پێغەمبەر ﷺ زۆر حەزی دەکرد ئەبو تالیب (مامی) موسڵمان بێت لە کاتی مردنیدا، بەڵام نەبوو. خودا ئەم ئایەتەی دابەزاند: «تۆ ناتوانیت هیدایەتی ئەوە بدەیت کە خۆشتدەوێت، بەڵکو خودا هیدایەت دەدات.»

فارس (مەجووس) ڕۆمی (خاوەن کتێب)ی بەزاند، موشریکەکان دڵخۆش بوون. خودا دابەزاند کە ڕۆم دواتر سەردەکەون لە چەند ساڵێکدا. ئەبو بەکر ﷵ لەگەڵ موشریکەکان گرەوی کرد و بردیەوە کاتێک ڕۆم بردیانەوە — بەڵگەی غەیب.

هەندێک گوناهبار وایانزانی لێخۆشبوونیان نییە. خودا ئەم ئایەتە هیوابەخشەی دابەزاند: «ئەی بەندەکانم کە زیادەڕەوییان کردووە لەسەر خۆتان، لە ڕەحمەتی خودا نائومێد مەبن، خودا هەموو گوناهێک دەبەخشێت.»

لە گەڕانەوە لە پەیماننامەی حودەیبیە (کە بەشێک لە موسڵمانان بە دۆڕان دەیانبینی)، خودا ئەم سورەتەی دابەزاند و ناوی نا «فەتحی ئاشکرا» — چونکە بوو بە هۆی بڵاوبوونەوەی ئیسلام و فەتحی مەککە دواتر.

إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُّبِينًا

خودا فەرمووی دەنگتان لە دەنگی پێغەمبەر ﷺ بەرزتر مەکەن. ثابت بن قیس (کە دەنگی بەرز بوو) ترسا کارەکانی پووچ بێت و لە ماڵ دانیشت. پێغەمبەر ﷺ مژدەی پێدا کە ئەو خەڵکی بەهەشتە.

ولید بن عقبە بۆ کۆکردنەوەی زەکات نێردرا بۆ بەنی المصطلق، بەڵام بەبێ پشکنین هەواڵی درۆی هێنایەوە کە ئەوان یاخی بوون. خودا ئەم ئایەتەی دابەزاند: «ئەگەر فاسقێک هەواڵێکی بۆ هێنان، پشکنینی بکەن» — بنەمای ڕاستکردنەوەی هەواڵ.

موشریکەکانی قوڕەیش داوای موعجیزەیان کرد. خودا مانگی بۆ دوو بەش کردەوە لەبەرچاویان. بەڵام گوتیان «سیحرە». خودا ئەم ئایەتەی دابەزاند: «کاتی قیامەت نزیک بووەوە و مانگ شقبوو.»

جولەکەکانی بەنی النضیر پەیمانیان شکاند و ویستیان پێغەمبەر ﷺ بکوژن. دوای گەمارۆدان لە مەدینە دەرکران. خودا ئەم سورەتەی دابەزاند و باسی دەرکردنیان و غەنیمەت و سیفەتی خودا دەکات.

لە کاتی خوتبەی هەینیدا کاروانێکی بازرگانی گەیشت مەدینە، هەندێک لە خەڵک خوتبەیان بەجێهێشت و چوون. خودا ئەم ئایەتەی دابەزاند: «کاتێک بازرگانی یان گەمە دەبینن، بۆی دەردەچن و تۆ بە پێوە جێدەهێڵن» — گرنگیدان بە نوێژی هەینی.

عەلی و فاتیمە ﷵ نەزریان کرد بۆ چاکبوونەوەی حەسەن و حوسێن ڕۆژوو بگرن؛ لە کاتی ئیفتاردا خواردنەکەیان بە هەژار و هەتیو و دیل بەخشی. خودا ستایشیان کرد: «خواردن دەبەخشن سەرەڕای خۆشەویستییان بۆی، بۆ هەژار و هەتیو و دیل.»

بازرگانانی مەدینە پێوانە و کێشانیان کەم دەکردەوە کاتی فرۆشتن. خودا ئەم سورەتەی دابەزاند: «وای بۆ کەمکەرانی پێوانە — کاتێک بۆ خۆیان دەپێون تەواو وەردەگرن، بەڵام کاتێک بۆ خەڵک دەپێون کەم دەکەن.»

دەربارەی ئەبو بەکر ﷵ کە بەندە موسڵمانە ئەشکەنجەدراوەکانی (وەک بیلال) دەکڕی و ئازادی دەکردن، بەبێ چاوەڕوانی پاداشت لە کەس. خودا فەرمووی: «ئەوەی بەخشی و تەقوای کرد... ئاسانی دەکەینەوە بۆ چاکە.»

لە غاری حیرا، جبریل ﷵ هاتە لای پێغەمبەر ﷺ و گوتی «اقرأ» (بخوێنە). پێغەمبەر ﷺ فەرمووی خوێندەوار نیم؛ سێ جار دووبارە بوو تا یەکەم ئایەتەکان دابەزین: «بخوێنە بە ناوی پەروەردگارت کە دروستیکردیت.»

ئەبو جەهل هەڕەشەی لە پێغەمبەر ﷺ کرد کاتی نوێژکردن. خودا ئەم ئایەتانەی دابەزاند: «ئایا ئەوەت بینی کە ڕێگری دەکات لە بەندەیەک کاتێک نوێژ دەکات؟... نا، گوێی لێمەگرە و سوجدە بکە و نزیک بەرەوە.»

لبید بن الأعصمی جولەکە سیحری بۆ پێغەمبەر ﷺ کرد. خودا بە وەحی ئاگاداری کردەوە کە سیحرەکە لە بیرەیەکدا شاردراوەتەوە. ئەم دوو سورەتە (المعوذتان) دابەزین و پێغەمبەر ﷺ بەیانیان خوێندنیەوە و چاک بووەوە — بۆیە پارێزەری گەورەن.

دەربارەی ئەوانەی ڕۆژی دوایی بە درۆ دەزانن و هەتیو دەردەکەن و خۆراک بە هەژار نادەن. خودا فەرمووی: «ئایا ئەوەت بینی کە دین بە درۆ دەزانێت؟ ئەوەیە کە هەتیو پاڵدەنێت.» — ئیمان بەبێ کردار بێمانایە.

خەڵک پرسیاریان لەسەر مافی ژنان و کچە هەتیوەکان دەکرد کە لە جاهیلیەتدا میراتیان پێنەدەدرا. خودا ئەم ئایەتانەی دابەزاند بۆ پاراستنی مافی ژن و هەتیو و دادپەروەری.

دوای ئوحود، پێغەمبەر ﷺ ڕاوێژی لەگەڵ هاوەڵان کرد و بە نەرمی مامەڵەی کردن سەرەڕای هەڵەکانیان. خودا فەرمووی: «بە ڕەحمەتێک لە خوداوە نەرم بوویت بۆیان؛ ئەگەر ڕەق و دڵڕەق بوویتایە، لێت پەرشوبڵاو دەبوونەوە.»

کاتێک صهیب الرومی ویستی کۆچ بکات، موشریکەکان گوتیان ناهێڵین ماڵەکەت ببەیت. ئەویش هەموو ماڵەکەی پێدان و بە تەنها کۆچی کرد بۆ خودا. خودا ئەم ئایەتەی دابەزاند: «هەندێک لە خەڵک خۆیان دەفرۆشن بۆ بەدەستهێنانی ڕەزامەندی خودا.»

دوای ئوحود، موشریکەکان هەڕەشەیان کرد دووبارە هێرش بکەنەوە. هەندێک ویستیان موسڵمانان بترسێنن، بەڵام باوەڕیان زیادبوو و گوتیان: «حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ» (خودامان بەسە و باشترین پشتیوانە). خودا ستایشی کردن.

دەربارەی گوێڕایەڵی خودا و پێغەمبەر ﷺ و فەرمانڕەوایان (کاتێک بە حەق فەرمان دەکەن). لە کێشەدا فەرمووی: بیانگەڕێننەوە بۆ خودا (قورئان) و پێغەمبەر (سوننەت) — بنەمای دادوەری لە ئیسلام.

أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ

زوبەیر ﷵ و پیاوێکی ئەنساری کێشەیان لەسەر ئاوی جۆگەیەک هەبوو؛ پێغەمبەر ﷺ دادوەری کرد. ئەنساریەکە ڕازی نەبوو. خودا ئەم ئایەتەی دابەزاند کە موئمینی ڕاست ئەوەیە بە دڵی خۆشەوە دادوەری پێغەمبەر ﷺ قبووڵ بکات.

کاتێک ئایەتی «ئەوانەی ئیمانیان بە ستەم تێکەڵ نەکردووە» دابەزی، هاوەڵان ترسان و گوتیان: کێمان ستەم لە خۆی ناکات؟ پێغەمبەر ﷺ ڕوونیکردەوە کە مەبەست لە «ظلم» لێرەدا «شیرک»ە، نەک هەموو گوناهێک.

دوای سەرکەوتنی بەدر، هاوەڵان لەسەر دابەشکردنی غەنیمەت مشتومڕیان کرد. خودا ئەم سورەتەی دابەزاند: «پرسیارت لێدەکەن دەربارەی غەنیمەت؛ بڵێ غەنیمەت بۆ خودا و پێغەمبەرە» — بۆ ڕێکخستن و لابردنی کێشە.

ئەبو لوبابە هەڵەیەکی کرد لە غەزوەیەکدا، پاشان بە پەشیمانییەوە خۆی بە کۆڵەکەی مزگەوتەوە بەست تا خودا تۆبەی قبووڵ کرد. خودا ئەم ئایەتەی دابەزاند: «هەندێکی تر دانیان بە گوناهەکانیاندا نا، چاکەیان بە خراپە تێکەڵ کرد؛ لەوانەیە خودا تۆبەیان لێوەربگرێت.»

هەندێک لە هاوەڵان داوایان لە پێغەمبەر ﷺ کرد چیرۆکیان بۆ بگێڕێتەوە. خودا سورەتی یوسفی دابەزاند و ناوی نا «أَحْسَنَ الْقَصَصِ» (جوانترین چیرۆک) — پڕ لە پەند و ئارامی.

جولەکەکان بۆ تاقیکردنەوەی پێغەمبەر ﷺ پرسیاریان کرد لەسەر «ڕۆح». خودا ئەم ئایەتەی دابەزاند: «پرسیارت لێدەکەن لەسەر ڕۆح؛ بڵێ ڕۆح لە کاری پەروەردگارمە و ئێوە تەنها کەمێک زانیارتان دراوەتێ.»

قوڕەیش کەسیان نارد بۆ جولەکەکانی مەدینە، ئەوانیش سێ پرسیاریان دان بۆ تاقیکردنەوەی پێغەمبەر ﷺ: کوڕانی ئەشکەوت، زولقەرنەین، و ڕۆح. پێغەمبەر ﷺ گوتی «سبەینێ وەڵام دەدەم» بەبێ «ان شاءالله»، بۆیە وەحی چەند ڕۆژ دواکەوت — پەندی «ان شاءالله» گوتن.

عومەر ﷵ بە نیازی کوشتنی پێغەمبەر ﷺ چوو، بەڵام بیستی خوشکەکەی سورەتی طه دەخوێنێتەوە. کاتێک خوێندییەوە، دڵی نەرم بوو و موسڵمان بوو — بوو بە هۆی بەهێزبوونی ئیسلام.

هەندێک عەرەب ئیسلامیان تەنها لەبەر قازانجی دنیایی هەڵدەگرت؛ ئەگەر خێریان بۆ هاتبا دەمانەوە، ئەگەر بەڵایەک تووشیان بووبا پاشگەز دەبوونەوە. خودا ئەم ئایەتەی دابەزاند نکۆڵی لەم جۆرە ئیمانە لاوازە.

دوای بوختانی ئیفک، مسطح (کە خزمی ئەبو بەکر بوو) بەشداری کردبوو. ئەبو بەکر سوێندی خوارد یارمەتی نەداتەوە. خودا ئەم ئایەتەی دابەزاند: «با خاوەن فەزڵ و دەوڵەمەندی سوێند نەخۆن یارمەتی خزم نەدەن... ئایا حەز ناکەن خودا لێتان ببوورێت؟» ئەبو بەکر گوتی: بەڵێ، و گەڕایەوە سەری.

نەضر بن الحارث کەنیزە و گۆرانیبێژی دەکڕی و چیرۆکی درۆی دەگێڕایەوە بۆ لادانی خەڵک لە قورئان. خودا ئەم ئایەتەی دابەزاند: «هەندێک لە خەڵک قسەی پووچ دەکڕن بۆ گومڕاکردنی خەڵک لە ڕێگای خودا.»

کاتێک ئایەتی «خودا و فریشتەکانی سەلات بۆ پێغەمبەر دەنێرن» دابەزی، هاوەڵان پرسیان: چۆن سەلاتت بۆ بنێرین؟ پێغەمبەر ﷺ «الصلاة الإبراهيمية»ی فێرکردن (اللهم صل على محمد وعلى آل محمد...).

ئوبەی بن خەلەف ئێسکێکی ڕزیوی هێنا و وردی کرد و گوتی: «کێ ئەم ئێسکە زیندوو دەکاتەوە؟» خودا ئەم ئایەتەی دابەزاند: «بڵێ ئەوەی یەکەم جار دروستی کردووە زیندووی دەکاتەوە، ئەو بە هەموو دروستکراوێک زانایە.»

دەربارەی کەسێک کە سەرەتا بەخشینی دەکرد بۆ خودا، پاشان وازیهێنا و پێی گوترا گوناهەکانت هەڵدەگرم! خودا ئەم ئایەتانەی دابەزاند بۆ ڕیسواکردنی ئەوەی لە خێر پشتدەکات و پشت بە کەسی تر دەبەستێت.

هەندێک لە هاوەڵان لە خۆشیی دنیا کەمێک لاواز بوون. خودا ئەم ئایەتەی دابەزاند بۆ بیرخستنەوە: «ئایا کاتی ئەوە نەهاتووە دڵی موئمینان بۆ یادی خودا و ئەو حەقەی دابەزیوە نەرم بێت؟»

ئەنسارییەک میوانی بۆ هات بەڵام تەنها خواردنی منداڵەکانی هەبوو. چراکەی کوژاندەوە و وایان نواند دەخۆن، تا میوانەکە تێربوو. خودا ئەم ئایەتەی دابەزاند: «ئەوان لەسەر خۆیان کەسانی تر پێشدەخەن، هەرچەندە خۆیان پێویستیان هەبێت.»

عوف بن مالك ئەشجعی کوڕەکەی دیل کرابوو و هەژار بوو؛ هاتە لای پێغەمبەر ﷺ. فەرمووی زۆر «لا حول ولا قوة إلا بالله» بڵێ. خودا ئەم ئایەتەی دابەزاند: «ئەوەی لە خودا بترسێت، خودا دەرچوونی بۆ دەڕەخسێنێت و لە شوێنێکەوە ڕزقی دەدات کە بیری لێ ناکاتەوە.»

دوای یەکەم وەحی، ماوەیەک وەحی وەستا (فترة). پاشان پێغەمبەر ﷺ جبریلی بینی، ترسا و خۆی داپۆشی. خودا ئەم ئایەتانەی دابەزاند: «ئەی داپۆشراو، هەستە و ئاگاداربکەوە، و پەروەردگارت گەورە بکە.» — دەستپێکی بانگەوازی ئاشکرا.

پێغەمبەر ﷺ لە ترسی لەبیرکردنی وەحی، لیوی دەجوڵاند لەگەڵ جبریلدا بۆ خێراخوێندنەوە. خودا ئەم ئایەتەی دابەزاند: «زمانت پێی مەجوڵێنە بۆ خێراکردنی؛ کۆکردنەوە و خوێندنەوەی لەسەر ئێمەیە.» — بەڵێنی پاراستنی قورئان.

دەربارەی گەلێکی باوەڕدار کە پاشایەکی زۆردار بە ئاگر سووتاندنی لەبەر ئیمانیان. خودا نەفرینی لێکردن: «خاوەنانی چاڵەکە نەفرەت لێکراون» — بۆ دڵنەوایی موسڵمانانی ئەشکەنجەدراوی مەککە و پاداشتی سەبر.

بۆ دڵنەوایی پێغەمبەر ﷺ لە سەختی بانگەواز، خودا ئەم سورەتەی دابەزاند: «ئایا سنگی تۆمان بۆ نەکردیتەوە؟ ... بەڕاستی لەگەڵ سەختیدا ئاسانی هەیە.» — بەڵێنی فەرەج دوای تەنگانە.

باسی شەوی قەدر دەکات کە قورئانی تێدا دەستپێکرد دابەزین، و لە هەزار مانگ باشترە. لە ڕیوایەتدا هاتووە پێغەمبەر ﷺ باسی چوار کەسی بەنی ئیسرائیلی کرد کە هەزار مانگ عیبادەتیان کرد، هاوەڵان سەرسام بوون؛ خودا ئەم سورەتەی دابەزاند کە شەوی قەدر لەوان باشترە.

دوو خێڵ (بنی حارثة و بنی حارث) شانازییان بە زۆری و پیاوچاکانیان دەکرد، تا چوونە سەر گۆڕەکان بۆ ژماردنی مردووەکانیشیان! خودا ئەم سورەتەی دابەزاند: «شانازی بە زۆری سەرگەرمی کردن، تا سەردانی گۆڕەکانتان کرد.»

دەربارەی کەسانێک لە موشریکەکان کە تانەیان لە پێغەمبەر ﷺ و موسڵمانان دەدا و گاڵتەیان پێدەکردن و ماڵیان کۆدەکردەوە بە لووتبەرزییەوە. خودا ئەم سورەتەی دابەزاند: «وای بۆ هەموو تانەدەر و گاڵتەجاڕێک.»

دوای لەناوچوونی سوپای فیل، خودا نیعمەتی ئاسایش و ڕزقی قوڕەیشی بەبیرهێنایەوە: «لەبەر خووگرتنی قوڕەیش بە کۆچی زستان و هاوین... با ئەم ماڵە (کەعبە) بپەرستن کە لە برسیێتی و ترس ڕزگاری کردن.»

ئەم ئایەتە بەگوێرەی ڕیوایەت دوایین ئایەتە کە دابەزی؛ نۆ (یان چەند) ڕۆژ دوای دابەزینی پێغەمبەر ﷺ وەفاتی کرد. تێیدا بیرخستنەوەی ڕۆژی گەڕانەوەیە بۆ خودا و پاداشتی هەموو کەس.

وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ

جولەکە لە کاتی حەیزدا ژنیان بەتەواوی دوردەخستەوە (نە لەگەڵیان دەخواردن نە دەنیشتن). هاوەڵان پرسیاریان کرد. خودا ئەم ئایەتەی دابەزاند: تەنها نزیکبوونەوەی جووتبوون قەدەغەیە لە حەیزدا، نەک هەموو مامەڵەیەک — ئاسانکاری و ڕێزی ئیسلام بۆ ژن.

هەندێک گوتیان خودامان خۆشدەوێت. خودا ئەم ئایەتەی دابەزاند بۆ ڕوونکردنەوەی پێوەرەکە: «بڵێ ئەگەر خودا خۆشدەوێت، شوێنی من بکەون، خودا خۆشتان دەوێت.» — خۆشەویستی ڕاست بە شوێنکەوتنی سوننەتە.

لە جاهیلیەتدا کاتێک پیاوێک دەمرد، خزمەکانی ژنەکەیان وەک میرات دەبرد و بەبێ ڕەزامەندی هەڵیاندەسووڕاند. خودا ئەم ئایەتەی دابەزاند: «دروست نییە ژنان بە زۆر بە میرات ببەن» — پاراستنی مافی ژن.

ئوسامە بن زەید ﵁ لە جەنگدا پیاوێکی کوشت کە «لا إله إلا الله»ی گوتبوو، بە گومانی ئەوەی لە ترسی مردن دەیڵێت. خودا ئەم ئایەتەی دابەزاند: «بەوەی سەلامتان لێدەکات مەڵێن باوەڕدار نیت» — نابێت حوکم لەسەر ناخی خەڵک بدرێت.

لە دۆخێکی مەترسیداردا هەندێک ویستیان پشت بە جولەکە و گاورەکان ببەستن. عوبادە بن الصامت پەیوەندی خۆی لەگەڵ هاوپەیمانە جولەکەکانی بڕی و گوتی: پەنا بۆ خودا و پێغەمبەر دەبەم. خودا ئەم ئایەتەی دابەزاند.

پیاوێکی موسڵمان لە سەفەردا (لەگەڵ تەمیم الداری و هاوڕێکەی، کە هێشتا موسڵمان نەببوون) مرد و شتومەکی سپاردبوونە دەستیان؛ ئەوانیش شتێکیان لێبردبوو. خودا ئایەتی شایەتیدانی وەسیەتی دابەزاند بۆ چارەسەری کێشەکە.

گەورەکانی قوڕەیش لە «دار الندوة» کۆبوونەوە بۆ ئەوەی پێغەمبەر ﷺ بکوژن یان بیبەستنەوە یان دەریبکەن. خودا پیلانەکەیانی هەڵوەشاندەوە و پێغەمبەر ﷺ بە سەلامەتی کۆچی کرد بۆ مەدینە.

وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللَّهُ

نەضر بن الحارث بە لووتبەرزییەوە گوتی: «خودایە، ئەگەر ئەمە حەقە لە لای تۆ، بەرد لە ئاسمانەوە بەسەرماندا ببارێنە.» خودا ئەم ئایەتەی دابەزاند و دواتر نەضر لە بەدر کوژرا.

هەندێک شانازییان بە ئاودانی حاجی و ئاوەدانکردنی کەعبە دەکرد و بە باشتری زانی لە ئیمان و جیهاد. خودا ئەم ئایەتەی دابەزاند: ئاودانی حاجی وەک ئەو کەسە نییە کە باوەڕی بە خودا و ڕۆژی دوایی هەیە و جیهاد دەکات.

پێغەمبەر ﷺ کەسێکی نارد بۆ بانگکردنی أربد بن قیس بۆ ئیسلام، بەڵام ئەو بە لووتبەرزییەوە پرسیاری دەربارەی خودای کرد و بڕوای نەکرد. خودا ئەم ئایەتەی دابەزاند: «هەورەتریشقە بە ستایشی خودا تەسبیح دەکات»، و أربد بە بروسکە سووتا.

لە ئوحود حەمزە ﵁ شەهید کرا و لەشی بڕبڕا. پێغەمبەر ﷺ و هاوەڵان دڵگران بوون و بیریان لە تۆڵەی توندتر کردەوە. خودا ئەم ئایەتەی دابەزاند: «ئەگەر سزا دەدەن، هەر بەقەد ئەوەی سزاتان دراوە؛ بەڵام ئەگەر سەبر بکەن، ئەوە باشترە.»

هەندێک دەنگیان زۆر بەرز دەکردەوە لە دوعادا، هەندێکیش زۆر نزم. خودا ئەم ئایەتەی دابەزاند: «بە خودا بڵێ یان بە ڕەحمان بڵێ... و نە دەنگت زۆر بەرز بکە نە زۆر نزم، ڕێگای نێوانیان بگرە.»

خەباب بن الأرت مافێکی لای العاص بن وائل هەبوو؛ العاص گوتی: «تا باوەڕ بە محمد نەکەیت نات‌دەمەوە! لە قیامەتیشدا ماڵ و منداڵم دەبێت و ئەوکات دەتدەمەوە» بە گاڵتەوە. خودا ئەم ئایەتەی دابەزاند نکۆڵی لەم لووتبەرزییە.

کاتێک سەعد بن أبي وقاص موسڵمان بوو، دایکی سوێندی خوارد نە بخوات نە بخواتەوە تا کافر بێتەوە. سەعد نەیگەڕایەوە. خودا ئەم ئایەتەی دابەزاند: چاکە لەگەڵ دایک و باوک بکە، بەڵام ئەگەر داوای شیرکت لێبکەن، گوێیان مەگرە.

الولید بن عقبة بە عەلی ﵁ گوت: زمانم لە تۆ تیژترە و لە جەنگدا بەهێزترم. خودا ئەم ئایەتەی دابەزاند: «ئایا ئەوەی موئمینە وەک ئەوەیە کە فاسقە؟ یەکسان نین.» — پێوەری بەرزی لای خودا ئیمانە.

پێغەمبەر ﷺ زەینەب کچی جەحشی بۆ زەید مارە کرد، بەڵام سەرەتا زەینەب و کەسوکاری ڕازی نەبوون چونکە زەید هەڵگیراو بوو. خودا ئەم ئایەتەی دابەزاند: «بۆ موئمین دروست نییە کاتێک خودا و پێغەمبەر بڕیارێک دەدەن، هەڵبژاردنی خۆیان هەبێت.»

گەورەکانی قوڕەیش کۆبوونەوە لای ئەبو تالیب و سکاڵایان لە پێغەمبەر ﷺ کرد کە بانگیان بۆ یەک خودا دەکات. خودا ئەم ئایەتەی دابەزاند: «سەرسام بوون کە یەک خودا لە جیاتی خواکانی زۆر دەکات! ئەمە شتێکی سەیرە!» — بەڵام حەق تەوحیدە.

موشریکەکان بۆ ڕێگری لە بڵاوبوونەوەی قورئان بەیەکتریان دەگوت: «گوێ بۆ ئەم قورئانە مەگرن و ژاوەژاو بکەن (لە کاتی خوێندنیدا) تا سەرکەون.» خودا ئەم ئایەتەی دابەزاند و هەڕەشەی لێکردن.

خودا فەرمانی دا پێغەمبەر ﷺ بڵێت: «داوای کرێتان لێناکەم لەسەر گەیاندنی پەیام، تەنها خۆشەویستی خزمایەتی» — واتە ڕێزگرتن لە پەیوەندی خزمایەتی و خۆشەویستی ئەهلی بەیت.

کاتێک قوڕەیش لە بانگەواز یاخی بوون، پێغەمبەر ﷺ دوعای کرد وەک قاتوقڕیی سەردەمی یوسف تووشیان بێت. قاتوقڕییەکی سەخت هات کە خەڵک لە برسان ئاسمانیان وەک دووکەڵ دەبینی. خودا ئەم ئایەتەی دابەزاند.

هەندێک لە هاوەڵان گاڵتەیان بە یەکتر دەکرد یان بە نازناوی خراپ بانگیان دەکردن (بەتایبەت هەندێک لە ئەنسار). خودا ئەم ئایەتەی دابەزاند: «گاڵتە بە یەکتر مەکەن، و بە نازناوی خراپ یەکتر بانگ مەکەن.»

کاتێک پیاوانی بەدر دەهاتنە مەجلسی پێغەمبەر ﷺ، شوێنیان نەدەبووەوە. خودا فەرمانی دا خەڵک شوێن بۆ یەکتر بکەنەوە: «کاتێک پێتان دەگوترێت شوێن بکەنەوە، بیکەن، خودا شوێنتان بۆ فراوان دەکات.»

دایکی ئەسماء کچی ئەبو بەکر (کە هێشتا موشریک بوو) هاتە سەردانی؛ ئەسماء دڵنیا نەبوو مامەڵەی چۆن بکات. خودا ئەم ئایەتەی دابەزاند: خودا ڕێت لێناگرێت لە چاکە و دادپەروەری لەگەڵ ئەوانەی لە دین ناجەنگن.

هەندێک گوتیان: خۆزگە دەمانزانی کام کارە خۆشترینە لای خودا تا بیکەین؛ بەڵام کاتێک جیهاد فەرز کرا، هەندێک لاواز بوون. خودا ئەم ئایەتەی دابەزاند: «بۆچی ئەوە دەڵێن کە نایکەن؟ زۆر ناخۆشە لای خودا شتێک بڵێن و نەیکەن.»

الحارث بن النعمان (یان النضر) بە لووتبەرزییەوە داوای هاتنی سزای خودای کرد ئەگەر حەق بێت. خودا ئەم ئایەتەی دابەزاند: «پرسیارکەرێک داوای سزایەکی کەوتووی کرد» — کە بۆ کافران چارەسەری نییە.

کاتێک پێغەمبەر ﷺ لە «نەخلە» قورئانی دەخوێندەوە لە نوێژدا، کۆمەڵێک جنۆکە گوێیان لێگرت، باوەڕیان هێنا و گەڕانەوە بۆ لای گەلەکەیان. خودا ئەم سورەتەی دابەزاند: «بڵێ وەحیم بۆ کراوە کە کۆمەڵێک جنۆکە گوێیان گرت و گوتیان قورئانێکی سەرسوڕهێنەرمان بیست.»

گەلی ثەموود مێینەکەی سالیح ﵌ (کە موعجیزە بوو)یان سەربڕی سەرەڕای ئاگاداری. خودا هەموویانی لەناوبرد. ئەم سورەتە بۆ ئاگاداری موشریکەکانی مەککەیە لە سەرئەنجامی یاخیبوون.

هەندێک لە هاوەڵان چاکەی بچووکیان بە کەم دەزانی و خراپەی بچووکیان سووک دەزانی. خودا ئەم ئایەتانەی دابەزاند: «ئەوەی بەقەد گەردێک چاکە بکات، دەیبینێت، و ئەوەی بەقەد گەردێک خراپە بکات، دەیبینێت.»

واتا: کردنی کاری چاکە بۆ بینین و ستایشی خەڵک، نەک بۆ خودا.

چارەسەر: ئیخلاس (کار تەنها بۆ خودا بێت)، شاردنەوەی چاکەکان، بیرکردنەوە کە خودا هەمیشە دەبینێت. پێغەمبەر ﷺ فەرمووی: «زۆرترین شت کە دەترسم لێتان، شیرکی بچووکە: ڕیا.»

واتا: ڕەتکردنەوەی حەق و بچووکبینینی خەڵک.

چارەسەر: تەوازوع (بچووکایەتی)، بیری ئەسڵی خۆت بکەرەوە (لە دڵۆپەی ئاو دروستکراویت). پێغەمبەر ﷺ فەرمووی: «ناچێتە بەهەشت ئەوەی بەقەد گەردێکی کبری لە دڵدا بێت.»

واتا: ئارەزووکردنی نەمانی نیعمەت لە کەسی تر.

چارەسەر: ڕازیبوون بە قەزا و بەشکردنی خودا، دوعای چاکە بۆ خەڵک، گوتنی مَا شَاءَ اللَّهُ، تَبَارَكَ اللَّهُ، بیرکردنەوە کە فەزڵی خودا بێکۆتایە. حەسەد چاکەکان دەخوات وەک ئاگر داری وشک.

واتا: دڵبەستنی زۆر بە دنیا و لەبیرکردنی ئاخیرەت.

چارەسەر: بیری مردن و ڕۆژی دوایی بکەرەوە، دنیا کاتی و تێپەڕە، قەناعەت و سوپاس، بەکارهێنانی دنیا بۆ ئاخیرەت نەک وەک ئامانج.

چارەسەر: پەنابردن بە خودا أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ، دەستنوێژگرتن، ئەگەر ڕاوەستاوی دابنیشە و ئەگەر دانیشتووی ڕاکشە، بێدەنگی. پێغەمبەر ﷺ فەرمووی: «پاڵەوان ئەوە نییە کە زۆر بکات، بەڵکو ئەوەیە کە لە تووڕەییدا خۆی بگرێت.»

نیشانە: دووری لە عیبادەت، نەگریان، بێ‌کاریگەری بە قورئان.

چارەسەر: خوێندنی قورئان بە بیرکردنەوە، زیکری بەردەوام، بیری مردن، سەردانی گۆڕستان، هاوەڵایەتی چاکان، خواردنی حەڵاڵ.

• خوێندنی قورئان بە تەدەببور (بیرکردنەوە لە واتا).
• زیکر و ئیستغفاری بەردەوام، نوێژی شەو.
• خواردنی حەڵاڵ و هاوەڵایەتی خەڵکی چاک.
• بیری مردن و ئاخیرەت، دوعا بۆ جێگیری دڵ:

يَا مُقَلِّبَ الْقُلُوبِ ثَبِّتْ قَلْبِي عَلَىٰ دِينِكَ